Kaspijskie marzenia

 

„Kaspijskie marzenia”

Gina B. Nahai

Autorka/ Gina Barkhordar Nahai – amerykańska pisarka irańskiego pochodzenia. Urodziła się w Teheranie w rodzinie perskich Żydów, jednak już jako dziecko opuściła wraz z rodziną Iran. W wieku 17 lat przybyła do Stanów Zjednoczonych. Ukończyła studia z zakresu politologii na UCLA. Po ich zakończeniu pracowała w organizacji badawczej RAND Corporation w Santa Monica (Kalifornia). Swoją pierwszą powieść opublikowała w wieku 31 lat. Jest laureatką licznych nagród literackich. Posługuje się biegle językiem perskim, angielskim, francuskim i hiszpańskim.

Tłumaczenie/ Urszula Gardner

Tytuł oryginału/ an-us Caspian Rain

Tematyka/ Kaspijskie marzenia budzą się do życia z godnym pozazdroszczenia rozmachem, co jest dość niezwykłe, zważywszy na to, że tak duża część powieści Giny B. Nahai opiera się na czekaniu. Niezwykłe jest również to, że w książce przesyconej okrucieństwem kryje się tak wiele empatii, a w powieści pełnej pułapek fałszywej nadziei tyle pomysłowych wybryków. Ma zaledwie 292 strony, ale nie znajdziemy w niej nic szybkiego ani prostego, a także niewiele pocieszenia. To, co oferuje, to niepokojąco piękne portrety bohaterów – gdy rodziny się rozpadają, a marzenia obracają w ruinę. To znakomicie skonstruowana opowieść o tęsknocie i pustce, o kakofonii i ciszy. Powieść Nahai może wydać się niektórym zbyt bezlitosna, lecz idealnie wpisuje się w nastrój, który bywa określany mianem the 3 a.m. of the soul.[1]

Główny motyw/ Naszą narratorką jest Yaas, irańska dziewczyna urodzona w pozornie stabilnych latach poprzedzających rewolucję. Jest córką Omida i Bahar – on, zamożny Żyd, ocalały z getta; ona, kobieta z trudnej rodziny, z której nie można uciec, zwłaszcza w kraju, gdzie kobiety są w zasadzie pozbawione praw. Małżeństwo zawarte ponad klasowymi granicami stawia Bahar w sytuacji nie do utrzymania, bez łatwego wyjścia – tym bardziej, gdy Omid wiąże się z kochanką o imieniu Niyaz, kobietą nieznającą żadnych granic. Dzieciństwo Yaas komplikuje się z każdym kolejnym szabatem.

Cytaty z książki charakteryzujące problematykę utworu:

„Wszystko jest przecież iluzją i nie ma na świecie człowieka, który potrafiłby z całą pewnością powiedzieć, co jest, a co nie jest możliwe.”

„(…) Irańczycy nie cierpią Arabów, nazywają ich  zjadaczami szczurów, gdyż jest to dokładnie to, co te dzikusy robią; zawojowali połowę świata po to tylko, by puścić z dymem książki i powyrywać języki poetom i filozofom, który wydał podbity naród – i po co?”

„Niektóre rodziny są dziwniejsze od innych – wiem, o czym mówię.”

„(…) posiada taki rodzaj umysłu, z którego nie ma żadnego pożytku.”

„Robienie cyrku z ceremonii pogrzebowej to zdecydowanie domena Zachodu.”

„Nie dość, że wywołał burzę plotek, która nie ominęła żadnego zakładu kosmetycznego w mieście, to teraz jeszcze chce podsunąć plotkarzom linę, by go na niej powiesili.”

„Wyjdziesz stąd w sukni ślubnej, a wrócić będziesz mogła tylko w całunie…”

„(…) żyjemy w czasach Rozumu, nawet zmarli to wiedzą i zachowują się odpowiednio.”

„Otwarcie się przyznała, że jest tancerką, co przecież niewiele się różni od bycia dziwką, no może poziomem wyrafinowania.”

„(…) Niemcy są bardzo skrupulatni, także w obliczu śmierci.”

„(…) cechuje się niezrozumiałym i przerażającym okrucieństwem charakterystycznym dla ludzi, którzy sami nie osiągnęli w życiu wiele, dostali jednak pewną władzę nad innymi.”

„Zna cenę marzeń i ścigania ich bez względu na koszty.”

„Wiem, jak to jest mieć matkę, która nie zwraca uwagi na swoje dziecko, nawet gdy jest z nim w jednym pomieszczeniu. Która kocha i nienawidzi równocześnie.”

„W życiu każdego istnieją zawoalowane prawdy i pilnie strzeżone tajemnice (…).”

„W niektórych częściach świata Prawda wyzwala. W innych – i tych jest większość – stanowi wyrok śmierci.”

„(…) nad każdym wisi cień tych, którzy wywarli na człowieka największy wpływ. Widać go -  w postaci obecności lub nieobecności – w oczach, ruchach rąk, sposobie, w jaki ktoś się śmieje.”

„Są granice, poza które nie wolno się posunąć… Są występki, za które nie ma przebaczenia, i zbrodnie, za które skazuje się nie tylko winowajcę, lecz także ludzi z nim spokrewnionych.”

„Na każdy grzech – jedna cnota; na każdy przejaw okrucieństwa – jedna łaska.”

„Jak to się dzieje, że marzenia jednych, równie wygórowane i nieprawdopodobne jak innych, spełniają się, drugich zaś nie, pozostając marzeniami ściętej głowy?”

„Problem z bogatymi ludźmi polega na tym, że im się wydaje, że są odporni na Boski gniew.”

„Słabi oraz ci, którzy uzależnieni są od woli i zachcianek innych, dźwigają swoiste brzemię.”

„Można definiować człowieka poprzez jego czyny bądź też poprzez wybory, jakich by dokonał, gdyby dane mu było poznać wszystkie okoliczności i konsekwencje.”

Kaspijskie marzenia, powieść Giny B. Nahai, opowiada o podziałach: między bogatymi a biednymi, między Wschodem a Zachodem, a także między ludźmi zdolnymi do głębokich uczuć i tymi, którzy nie potrafią (lub nie chcą) ich doświadczać. Akcja rozpoczyna się około dekady przed islamską rewolucją w Iranie w 1979 roku, od propozycji małżeństwa, która od samego początku skazana jest  na nieuchronną porażkę.

Omid, co w języku perskim oznacza „nadzieja”, to młody mężczyzna pochodzący z zamożnej żydowskiej rodziny z Teheranu. Wybiera Bahar (jej imię znaczy „wiosna”) – dziewczynę z klasy robotniczej, przypadkowo spotkaną na ulicy, ponieważ uważa ją za osobę „bezpieczną”: łatwą do zdobycia, gotową wyjść za niego bez wahania ze względu na jego pozycję i to, co może jej zaoferować. Omid zakłada, że Bahar nie będzie stawiać żadnych wymagań, a już na pewno nie emocjonalnych. Towarzyszy mu silnie posiniaczone ego: dziewczyna, którą miał poślubić, zerwała zaręczyny. Ten pozornie pragmatyczny wybór odsłania jednak głębszy dramat – lęk przed bliskością, instrumentalne traktowanie drugiego człowieka oraz złudzenie, że hierarchie społeczne mogą zagwarantować kontrolę nad uczuciami. „Omid radzi sobie z życiem tak, jak Amerykanie radzą sobie ze śmiercią – w sposób elegancki, a nawet z gracją, jednakże bez nadmiernej uczuciowości”. Nahai z subtelnością pokazuje, jak osobiste decyzje bohaterów splatają się z napięciami społecznymi i historycznymi, zapowiadając nie tylko prywatną katastrofę, lecz także nadchodzący rozpad świata, który wydawał się trwały.

Ma rację. Bahar wychodzi za niego, ponieważ od zawsze marzyła o księciu, który zabierze ją do lepszego życia. Jej ojciec, w młodości uczeń kantora, nie stanął na wysokości zadania i nie zdołał zaspokoić swoich ambicji śpiewaka solisty prowadzącego zbiorowe modlitwy; zaczął śpiewać na weselach i pogrzebach. Jej matka była krawcową; przyjmowała zlecenia od bogatych żydowskich i muzułmańskich kobiet. Jaka była to partia dla chłopaka z bogatej rodziny? Całe miasto mówiło o krawcowej, która nie umie szyć, i o śpiewaku, który nie potrafi śpiewać, i jeszcze – gdyby komuś było mało – o bracie, który udaje muzułmanina, i o drugim, który udaje, że żyje. To wszystko szczera prawda, ta rodzina była dziwna nawet jak na standardy obowiązujące na ulicach Teheranu. Bahar jak i Omid jednak szybko zostają uwięzieni w bezlitosnym, jałowym emocjonalnie związku; „(…) małżeństwa są zawierane i trwają, gdyż rozwód nie wchodzi w rachubę; mężowie są zadowoleni, a żony nie mają innego wyboru, jak być im posłuszne. Nikt nie oczekuje od życia, że będzie >szczęśliwe<.” Omid znajduje drogę ucieczki, zakochując się w innej kobiecie; Bahar takiej możliwości nie ma. Historię tę opowiada ich jedyne dziecko – Yaas (jej imię oznacza „jaśmin”), introwertyczna dziewczyna, której postępujący ubytek słuchu pozostaje w bezpośrednim, niemal symbolicznym związku z rozpadem małżeństwa rodziców. W świecie przedstawionym tej powieści głębokie uczucia są zagrożeniem, a wrażliwość okazuje się słabością. Pod koniec książki jedynymi osobami, które nie zostają całkowicie zniszczone, są ci, którzy niewiele czują. Dowiadujemy się, że emocjonalnie zahamowany Omid – którego imię, ironicznie, oznacza „nadzieję” – ostatecznie doświadcza namiętności z Nijaz, swoją kochanką, lecz nigdy nie zostajemy dopuszczeni do jego wnętrza, by tę przemianę przeżyć razem z nim. O Nijaz, wychowanej w zaniedbaniu mimo zamożności rodziny, wiemy niewiele. Ma dość nieustannych przeprowadzek i drażni ją irańska skłonność do funkcjonowania w szczelnych, rodzinnych kręgach. Ojciec wysłał ją do Anglii do szkoły z internatem, w istocie do sierocińca dla dzieci bogaczy, którzy nie chcieli być rodzicami. Nigdy jednak nie dowiadujemy się, co naprawdę czuje do Omida. Jest piękna, lecz emocjonalnie nieprzenikniona, niemal drewniana, a przez to idealnie dopasowana do jego chłodu. 

Sedno tej opowieści oraz przenikającego ją bólu tkwi w losach Yaas i Bahar. Bahar usiłuje walczyć z rozczarowaniami małżeństwa: gdy mąż zabrania jej ukończenia szkoły, próbuje się sprzeciwić; gdy w salonie piękności do którego chodzi jej rywalka odmawiają jej wizyty, uparcie czeka kilka godzin na swoją kolej; gdy Omid zaczyna mówić o odejściu, odmawia mu prawa do wygłoszenia pożegnalnej tyrady. Jednocześnie ignoruje narastające problemy ze słuchem córki, żywiąc złudną nadzieję, że same przeminą. W tej ucieczce od rzeczywistości powiela mechanizmy przemocy i wyparcia, które sama próbuje przezwyciężyć. Jednak przekonanie jej rodziny, że należy „ukrywać straty i robić wszystko, by nie dopuścić do większych”, w jej przypadku nie działa. Yaas tymczasem pragnie miłości i akceptacji ze strony rodziców zbyt pochłoniętych własnymi problemami, aby móc jej je ofiarować. Kurczowo trzyma się niemożliwych nadziei – że wydarzy się cud, który scali rodzinę, przywróci jej słuch i uczyni ją kimś naprawdę kochanym. Podobnie jak Bahar, próbuje naginać rzeczywistość do innej wersji, bardziej znośnej – i podobnie ponosi porażkę.

Nahai z niezwykłą sugestywnością odtwarza zapachy, gesty i codzienne rytuały starej dzielnicy Teheranu. Przykładem jest pokojówka Ruby, która maluje sobie sztuczne znamię, polewa piersi perfumami i zakłada przezroczysty czador, by zejść na ulicę i spotkać się z kochankiem. Yaas wspina się na drzewo w ogrodzie i objada się morwami, aż jej dłonie stają się lepkie od soku. Te zmysłowe detale budują świat intymny, cielesny, pulsujący życiem mimo narastającego bólu. Autorka nie stroni jednak także od tego, co okropne i niepokojące. W rodzinie Bahar jest siostra, którą mąż-psychiatra regularnie bije i zamyka w gołębniku, oraz brat, który zginął w wypadku drogowym, a którego duch, ubrany w starą koszulę i zgniłe buty, nawiedza dom niczym materialny ślad niewypowiedzianej traumy. Przemoc i śmierć nie zostają tu wyparte; wracają pod postacią obsesji, widm i rodzinnych legend. Rodzina Omida z kolei tak obsesyjnie dba o pozory przyzwoitości, że graniczy to z groteskowym okrucieństwem. Wśród sąsiadów pojawiają się tajemniczy naziści, półobłąkana ofiara szachowskich komnat tortur, kradnąca włosy martwym dziewicom, oraz średniowieczny w duchu sprzedawca butów, aspirujący gwiazdor rocka, noszący koszule coraz szerzej rozpięte na rosnącym brzuchu i romansujący z zadziorną kurdyjską pokojówką Bahar. Ten barwny, momentami absurdalny korowód postaci odsłania społeczeństwo na skraju rozpadu, w którym represja, pożądanie i szaleństwo współistnieją tuż pod cienką warstwą konwenansu.

Elementy realizmu magicznego w Kaspijskich marzeniach nie są ornamentem ani ucieczką w fantazję, lecz sposobem mówienia o tym, co w rzeczywistości zbyt bolesne, by dało się wypowiedzieć wprost. Duch zmarłego brata, krążący po domu w starej koszuli i zgniłych butach, nie tyle straszy, ile ucieleśnia nierozliczoną żałobę i rodzinne milczenie. On także pomagał swoim rodzicom utrzymać swą głuchotę w tajemnicy, chronił swoje siostry przed wyrokami ferowanymi przez świat zewnętrzny, który nie zna przebaczenia, usuwa się w cień po to, by innym łatwiej się żyło, aż wreszcie ginie pod kołami samochodu. To, że posłusznie nabrał wody w usta, pomogło jego rodzinie, lecz zarazem obrabowało go z historii, jaką powinien opowiedzieć, z historii będącej jego życiem. Bez niej na zawsze pozostał zaledwie chłopcem, który umarł w młodym wieku. Istniał tylko w pamięci rodziców, którym złamał serca, odebrał wszelki śmiech, do jakiego byli być może zdolni. Podobnie narastająca głuchota Yaas – choć fizyczna i realna –nabiera wymiaru niemal metafizycznego: cisza staje się przestrzenią, w której dziecko chroni się przed krzykiem, przemocą i emocjonalną pustką dorosłych. Dziewczynka straciła ojca w ten sam sposób, w jaki straciła słuch i zaufanie matki. Co ciekawe, na końcu książki autorka wyjaśnia, że imię Yaas znaczy nie tylko „jaśmin”, lecz także „rozpacz”. Przysięgła matce, że nie dopuści do tego, by ktokolwiek się dowiedział, że ona też traci słuch. Tak długo strzegła tego sekretu, aż stał się jej jedynym przyjacielem. Sądziła, że zaprzeczenie i milczenie ochronią ją oraz  matkę. Realizm magiczny pozwala Nahai zawiesić granicę między tym, co rzeczywiste, a tym, co wyobrażone, pokazując, jak bohaterowie – zwłaszcza Bahar i Yaas – przekształcają świat, by móc w nim przetrwać. Fantastyczne pęknięcia w realistycznej narracji okazują się odpowiednikami psychicznych mechanizmów obronnych: wyparcia, iluzji, nadziei graniczącej z obsesją. To właśnie dzięki nim codzienność starego Teheranu – pełna zapachów, ciał i rutyn – zyskuje wymiar mitu, a prywatne dramaty urastają do rangi opowieści uniwersalnej. W tej perspektywie realizm magiczny staje się językiem traumy i dziecięcej percepcji świata: rzeczy nienazwane powracają jako widma, a niespełnione pragnienia przybierają kształt cudów, na które bohaterki czekają mimo wszystko. Magia nie przynosi tu ocalenia, pozwala jednak nazwać stratę i nadać jej sens, zanim historia i polityka bezpowrotnie zmienią porządek ich życia. W ten sam porządek znaczeń wpisuje się postać drugiego brata Bahar. Żyje on marzeniem, że zostanie wielkim artystą estradowym. Od lat włóczy się po ulicach, przesiaduje w kawiarniach, a po powrocie do domu opowiada, że spotkał kogoś znanego z telewizji i że wkrótce ten ktoś zaproponuje mu pracę. Dla otoczenia pozostaje wariatem i marzycielem – figurą życiowej porażki. Gdy pewnego dnia zapytano go, czy naprawdę wierzy w to, co opowiada, odpowiedział, że oczywiście nie. Dodał jednak, że sama nadzieja, iż tak mogłoby się stać, pozwala mu dalej żyć. „Zna cenę marzeń i ścigania ich bez względu na koszty”. Nie jest więc jedynie naiwnym fantastą, lecz postacią tragiczną: świadomie wybiera iluzję, ponieważ tylko ona nadaje sens jego istnieniu. Jego wyznanie pokazuje, że marzenia nie muszą być prawdziwe, by były życiodajne – wystarczy, że umożliwiają przetrwanie codzienności. To bohater, który rozumie złudność własnych nadziei, a mimo to nie potrafi – i nie chce – się ich wyrzec.

Bahar od samego początku nie potrafiła zaakceptować faktu, że urodziła córkę. Na wiele tygodni przed narodzinami Yaas kupowała ubrania i zabawki przeznaczone dla chłopca, będąc głęboko przekonana, że nosi pod sercem syna. Na sali porodowej płakała i krzyczała, że wszyscy się mylili co do płci jej dziecka: wróżki, ciotki i dalsze krewne, żaden z wyznaczników, ani karty tarota, ani wzory z fusów po kawie, ani inne znaki nie zdołały trafnie przewidzieć, że w rodzinie Arbabów urodzi się dziewczynka. Bahar do końca wierzyła, że urodzi chłopca, dlatego narodziny córki stały się dla niej doświadczeniem bolesnego rozczarowania. Płakała nie tylko w szpitalu, lecz także długo po powrocie do domu. Dziewczynka przez lata słyszała od matki, że to przez nią jej możliwości, jakkolwiek skromne były jeszcze przed narodzinami dziecka, zmalały niemal do zera. Bahar utraciła bowiem pozycję matki dziedzica rodu, a wraz z nią resztki społecznego znaczenia i nadziei na lepszą przyszłość. Córka od najmłodszych lat obarczana była winą za niespełnione ambicje matki, za życie, które nie potoczyło się zgodnie z oczekiwaniami. W ten sposób Gina B. Nahai pokazuje mechanizm przemocy przekazywanej z pokolenia na pokolenie: matki, same ukształtowane przez patriarchalny porządek, karzą swoje córki za sam fakt bycia dziewczynkami. Czynią to nie poprzez otwartą brutalność, lecz przez zasiewanie w ich niewinnych sercach strachu, poczucia winy i rozczarowania. Odbierają im nadzieję, skazując je na powtórzenie losu, który wcześniej stał się udziałem ich matek i babek. To cicha, codzienna przemoc, która nie pozostawia widocznych ran, ale na trwałe kształtuje tożsamość bohaterek.

To barwna galeria postaci ekscentrycznych. Gdy jednak niemal wszyscy są dziwaczni, szaleni, przygnębieni, targani myślami samobójczymi albo emocjonalnie wyjałowieni, trudno się z kimkolwiek naprawdę utożsamić. Czytelnik proszony jest o współczucie wobec Yaas, która przez większą część powieści kurczowo trzyma się wiary, że mimo rozpadu życia wokół niej wszystko jeszcze może się naprawić. Jak jednak mówi jej wujek już na początku: „Możesz mieć nadzieję, ile chcesz. To nie znaczy, że wygrasz”.

Yaas ostatecznie się poddaje i dokonuje skrajnego aktu autodestrukcji – gestu zapowiadanego od pierwszych stron książki. Ten finał nie jest zaskoczeniem, lecz logicznym domknięciem świata, w którym nadzieja nie ma realnego oparcia, a cierpienie narasta bez możliwości rozładowania. Motyw jednego błędnego ruchu, w tym przypadku małżeństwa, który nieodwracalnie zatruwa wszystko wokół, może wydawać się szczególnie bliski czytelnikom z Iranu. Obsesja na punkcie dawnych tragedii, powracających jak niezamknięte rany, stanowi tam swoisty kulturowy refren, obecny zarówno w myśleniu politycznym, jak i w estetycznych wyborach: w kinie, literaturze, narracjach rodzinnych. Dla zachodniego czytelnika ta nieustanna rozpacz może być jednak trudniejsza do przyjęcia, pozbawiona katharsis, niemal bezlitośnie konsekwentna. Nawet ogród rodzinny zaczyna obumierać i żadne podlewanie nie jest w stanie go ocalić. W świecie Kaspijskich marzeń przetrwanie okazuje się udziałem wyłącznie postaci bezdusznych lub emocjonalnie zamkniętych. Reszta płonie, gnije albo wysycha,  tak jakby sama zdolność do odczuwania była wyrokiem, a gaśnięcie nadziei stanowiło jedyne możliwe zakończenie.

 

Polecam również:

Pawi krzyk: Książki i Psychoanaliza: Wyniki wyszukiwania: pawi krzyk

Księżyc i anioł: Książki i Psychoanaliza: Wyniki wyszukiwania: Księżyc i anioł

Niedzielna cisza: Książki i Psychoanaliza: Wyniki wyszukiwania: Niedzielna cisza

 

---

[1] To określenie bywa używane w literaturze i eseistyce anglosaskiej na opisanie poczucia bezsennej rozpaczy, niepokoju czy egzystencjalnego kryzysu, który najczęściej dopada człowieka w środku nocy.

 

Wiem, dlaczego w klatce śpiewa ptak

 

„Wiem, dlaczego w klatce śpiewa ptak”

 Maya Angelou

Autorka/ (ur. 4 kwietnia 1928 w St. Louis, zm. 28 maja 2014 w Winston-Salem) – afroamerykańska poetka, pisarka i aktorka, odznaczona Narodowym Medalem Sztuk oraz Prezydenckim Medalem Wolności. Uznawana za jedną z najwybitniejszych poetek i aktywistek na rzecz praw obywatelskich czarnoskórej ludności w Stanach Zjednoczonych. Najbardziej znana z utworów autobiograficznych, m.in. I Know Why the Caged Bird Sings (1969) oraz All God's Children Need Traveling Shoes (1986). Jej tom poezji Just Give Me a Cool Drink of Water 'Fore I Die (1971) był nominowany do Nagrody Pulitzera.

Tłumaczenie/ Elżbieta Janota

Tytuł oryginału/ an-us I know why the caged bird sings

Tematyka/ Ta pierwsza książka z siedmiotomowego cyklu autobiograficznego stała się w 1969 r. światowym bestsellerem i lekturą kanoniczną czarnego feminizmu o dorastaniu w świecie segregacji rasowej (opisuje lata 30. i 40. na amerykańskim Południu). Autorka opowiada w niej o dorastaniu w Stamps, byciu częścią „niewidzialnej", wykluczonej wspólnoty, doświadczeniu segregacji, wzrastaniu w poczuciu bycia kimś gorszym. Pisze o skomplikowanych relacjach rodzinnych: wychowywana wraz z bratem przez babkę (zwaną Mamcią) i jej brata (osobę z niepełnosprawnością), Maya zostaje nagle zabrana przez ojca do St. Louis i oddana pod opiekę matki, której konkubent wykorzystuje ją seksualnie. 

Główny motyw/ W Stamps, małej mieścinie, segregacja była tak ścisła, że czarne dzieci nie wiedziały nawet, jak wyglądają „białe ludzie”. Mocna jest scena, kiedy babka zabiera dziewczynkę do dentysty, a ten mówi, że prędzej psu zajrzy do pyska niż kolorowemu dziecku. Babka radzi sobie z nim, ale w fantazji dziewczynki ta sytuacja wygląda jeszcze lepiej, zamienia się w scenę zemsty. Angelou rzeczywiście odtwarza sposób myślenia i odczuwania dziecka. Wstrząsający jest opis gwałtu na ośmioletniej dziewczynce, którego dopuścił się partner jej matki. Maya Angelou zamilkła potem na pięć lat, nie mogła mówić. Bała się, że kiedy się odezwie, jej głos będzie mógł zabijać. Gwałcicielowi ktoś wymierzył karę i nie był to sąd. Sceny procesu wyglądają jak farsa. Angelou opisuje swoją społeczność i rodzinę, którą trzymała w garści babka. Ta powieść to hymn na cześć silnych kobiet, które bohaterkę uratowały, pomogły jej przejść przez to wszystko i iść dalej, pielęgnować swoją siłę.

Cytaty z książki charakteryzujące problematykę utworu:

„O ile już samo dorastanie jest dla czarnej dziewczynki z Południa czymś bolesnym, o tyle świadomość, że nie jest to nawet jej miejsce, to rdza na brzytwie zagrażającej gardłu. Niepotrzebna obraza.”

„Musiało zmęczyć go bycie kaleką, tak jak więźniów męczą penitencjarne kraty, a winnych wyrzuty sumienia.”

„Spokój chylącego się ku końcowi dnia był niczym zapewnienie, że przymierze, które Bóg zawarł z dziećmi, Murzynami i kalekami, wciąż obowiązuje.”

„Wszystkie nierozstrzygnięte wątpliwości dzieciństwa muszą w końcu trafić do miasteczka i tam doczekać się rozwiązania.”

„Mieszkańcy Stamps zwykli mawiać, że biali są tu tak uprzedzeni, że Murzyn nie może sobie kupić lodów waniliowych. Chyba że Czwartego Lipca. W inne dni musiał zadowolić się czekoladowymi.”

„Wiedziałam oczywiście, że Bóg także jest biały, ale nikt nie zdołałby mi wmówić, że żywi uprzedzenia.”

„Granice jej świata wyznaczały ze wszech stron praca, powinność, religia i znajomość >swojego miejsca<.”

„Zdumiewające, jak wiele prawdy kryje się w tych dwóch frazach: >oniemieć z wrażenia< i >miłość od pierwszego wejrzenia<.”

„Szczyt emocji w Stamps zwykle oznaczał coś negatywnego: suszę, powódź, lincz lub śmierć.”

„Słowa to coś więcej niż znaki widoczne na papierze. Potrzeba ludzkiego głosu, by zabarwił je odcieniami głębszego znaczenia.”

„Dziecięca logika nigdy nie domaga się uzasadnień (wszystkie wnioski są absolutne).”

„To ciekawe, że najpodlejsze życie, najuboższą egzystencję przypisuje się woli Bożej, ale w miarę jak istoty ludzkie stają się coraz zamożniejsze, w miarę jak standard i styl ich życia plasują się coraz wyżej na skali materialnej, Bóg w analogicznym tempie zstępuje po drabinie odpowiedzialności.”

„W wieku jedenastu lat śmierć jest bardziej nierzeczywista niż przerażająca.”

„Za pośrednictwem jedzenia nauczyliśmy się, że na świecie istnieją inni ludzie.”

„Czyż nie sądziłam, od zawsze, ale też wciąż od nowa, że życie to tylko jedno wielkie ryzyko dla żyjących?”

„Siła podszyta czułością to kombinacja nie do pobicia, podobnie jak inteligencja i konieczność, jeśli pozostaną niestępione formalną edukacją.”

„To musiało doprowadzać człowieka do szału – urodzić się na polu bawełny z aspiracjami do wielkości.”

„By uniknąć tego gorzkiego końca, wszyscy musielibyśmy urodzić się na nowo i to ze świadomością, że istnieją inne drogi. Ale czy nawet wtedy…?”

„Życie było tanie, a śmierć całkiem darmowa.”

„Nawet nie zdając sobie z tego sprawy, przeszłam od ignorancji w sprawie bycia ignorantką do świadomości, że jestem świadoma. Przy czym w świadomości tej najgorsze było to, że nie wiedziałam, czego właściwie jestem świadoma.”

Książka Wiem, dlaczego w klatce śpiewa ptak Mayi Angelou rozpoczyna się od rozdzielenia rodziny. Maya i jej brat Bailey zostają wysłani przez rodziców do babci po tym, jak ich małżeństwo kończy się katastrofą. Uczucie wykorzenienia pojawia się w jej życiu bardzo wcześnie. Przez większość dzieciństwa Maya czuje się bezbronna i pozbawiona poczucia przynależności  – jest czarnoskórą dziewczynką dorastającą w segregowanym społeczeństwie południowych Stanów Zjednoczonych. Oderwana od rodziców, ma trudności z odnalezieniem swojego miejsca, czując, że nigdzie nie „zostaje na stałe”. Jej poczucie wykorzenienia i opuszczenia ma swoje źródło w rodzinie. Takie rozdzielenie zawsze szkodzi dobrostanowi dziecka. Siostra i brat wyruszają w podróż pociągiem pod opieką konduktora, który jednak porzuca dzieci, przypinając im do nadgarstków kartki z napisem „Do wszystkich zainteresowanych”, lecz bez wskazania adresata  – Annie Henderson. Miejscowość Stamps jest całkowicie segregowana. To właśnie tam Maya uświadamia sobie, że prawie nie wie, jak wyglądają biali ludzie.

Autobiografia ukazuje nie tylko dystans geograficzny, lecz także emocjonalny i psychologiczny. Dystans społeczny rodzi zaniedbanie, lęk, samotność, nienawiść, nieufność i poczucie winy  – zwłaszcza u dziecka, które zostało pozbawione rodzicielskiego ciepła i dla którego pojęcie „domu” nie istnieje. Dziecko ma wszelkie powody, by czuć się odrzucone i zaniedbane. Ponieważ rodzice nie są częścią jego codziennego życia, może  sądzić, że rodzice go nie kochają, a nawet zaczyna kwestionować sam fakt swojego urodzenia. To tłumaczy, dlaczego Maya jest zdystansowana wobec ojca, którego postrzega jako obcego. Jest wobec niego obojętna, a jego słowa nic dla niej nie znaczą.

Na Boże Narodzenie Maya i jej brat otrzymują od rodziców prezenty. Jest to porcelanowa lalka  – blondynka o niebieskich oczach. Dla dzieci staje się ona źródłem udręki, a winą za własne odrzucenie obarczają samych siebie. Czują się odizolowani od rodziców. Kiedy ich ojciec, Big Bailey, przyjeżdża do Stamps z wizytą, Maya postrzega go jako obcego. Nie spełnia on jej oczekiwań  – posiada samochód i mówi jak biały człowiek. Opisuje go jako „oślepiająco przystojnego”. Siedmioletnia Maya stwierdza, że jej świat „rozpadł się na kawałki niczym kruchy Humpty Dumpty i już nigdy nie miał go złożyć do kupy”. Ojciec zabiera dzieci do ich matki. Nawet niezwykła uroda matki jest dla Mayi szokiem. Jak sama przyznaje: „Uroda matki dosłownie mnie zaatakowała.” Rozpad rodziny jest dla dzieci doświadczeniem szczególnie trudnym do zniesienia. Maya nie jest szczęśliwa w obecności matki, jednak stara się odnaleźć w obcym mieście  – St. Louis. Miejsce to wydaje się jej chaotyczne, egzotyczne i głośne.

Jej wygląd oraz poczucie, że nie przynależy do nikogo ani do żadnego miejsca, wywierają na nią negatywny wpływ już od najmłodszych lat. Marzy, że pewnego dnia obudzi się z tego brzydkiego, czarnego snu i będzie biała, z długimi blond włosami i niebieskimi oczami, zamiast być nieatrakcyjną „murzyńską dziewczynką z kudłatymi czarnymi włosami i szparą między zębami, w której zmieściłby się ołówek numer dwa”. Utożsamia piękno z byciem białą. Dorasta z tym przekonaniem, a doświadczenie zła w jej społeczeństwie, skierowanego wobec czarnych kobiet, ukształtowało młodość Angelou i wpłynęło na jej poglądy w dorosłym życiu. 

Istnieje wiele sytuacji, w których Maya odczuwa oburzenie, upokorzenie i bezsilność. Terroryzowanie czarnej społeczności widoczne jest w scenie, gdy Maya opisuje Williego, kalekiego syna Annie Henderson, który musiał ukrywać się w skrzyniach z ziemniakami i cebulą na wypadek, gdyby biały tłum przyszedł szukać ofiary do linczu. Drugi incydent w książce dotyczy trzech dziewcząt, które odwiedzają sklep Mamci. Białe dziewczyny drwią z niej, naśladując jej gesty. Maya opisuje je jako „brudne, niechlujne, zasmarkane dziewczyny”. Mamcia jedynie nuci pieśń gospel, nie mówiąc do nich ani słowa. Tymczasem Maya jest wściekła i zapłakana. Mamcia okazuje się silniejsza, demonstrując swoją dojrzałość. Nie chowa się w sklepie ani nie zniża do poziomu obrzydliwego zachowania dziewcząt. Jednak twardo obstaje przy swoim i odmawia ustąpienia  – zarówno fizycznie, jak i emocjonalnie. Zwycięstwo Mamci i Mayi polega na tym, że nie są ani brudne, ani bezczelne.

Jej tożsamość i  imię zostają jej odebrane, gdy podejmuje pracę w domu pani Cullinan. Tam zaczynają nazywać ją Mary. Maya decyduje się zmienić je na własnych warunkach. To nadanie nowego imienia stanowi przejaw rasowego wykluczenia. Maya jest wściekła. Wie, że nie będzie jej wolno odejść z pracy. Zaczyna więc zaniedbywać swoje obowiązki, a w końcu postanawia stłuc drogą porcelanę pani Cullinan, pozorując wypadek. Wtedy pani Cullinan porzuca uprzejmość i obraża Mayę. Dziewczyna nie potrafi znieść narzuconego jej imienia, choć nie może otwarcie się sprzeciwić. Znajduje więc formę ukrytego oporu.

Maya Angelou opisuje w swojej książce liczne przypadki subtelnego, czarnoskórego oporu wobec rasizmu. Czarnoskóry Kościół na południu stanowi przestrzeń sprzyjającą buntowniczemu oporowi. Kaznodzieja w swoim kazaniu krytykuje białych, nie wymieniając ich z imienia. Jego atak na chciwych, wyniosłych pracodawców w rzeczywistości uderza w białych farmerów, którzy płacą marne pensje czarnym robotnikom polowym. Filmy i inna popularna kultura lat 30. XX wieku szerzyły okropne, protekcjonalne stereotypy rasowe dotyczące czarnych. Jednak żart Mayi w kinie pozwala jej zwyciężyć w walce z negatywnym przedstawianiem czarnoskórych w filmach. Maya śmieje się i drwi z filmu, w którym główną rolę gra Kay Francis, ponieważ biała aktorka jest uwielbiana przez białą publiczność, która przypomina jej matkę, czarnoskórą kobietę. Maya cieszy się tą ironią, podczas gdy Bailey cierpi, tęskniąc za matką. Sam widok tego podobieństwa sprawia mu ból. Te przeciwstawne uczucia rodzeństwa w końcu tworzą między nimi dystans.

Dziewczyna czuje się wzmocniona dzięki tym aktom oporu, ale wie, że tego rodzaju sprzeciw rzadko prowadzi do znaczących zmian, nawet w jej społeczności afroamerykańskiej. Zamiast tego, opór często chroni czarnoskórych przed pogrążeniem się w rozpaczy i beznadziei. Opis zwycięstwa czarnoskórego boksera Joe Louisa przez autorkę stanowi wzmocnienie i odrzucenie negatywnych stereotypów wobec czarnoskórych. Nawet po zwycięstwie pozostaje przygnębiający fakt: Louis musi nieść nadzieje i marzenia całej czarnoskórej społeczności amerykańskiej. Białe społeczeństwo utrudnia czarnoskórym awans społeczny. Jeśli nieliczni czarnoskórzy Amerykanie, którzy nie otrzymywali dużego rozgłosu za swoje osiągnięcia, zdobywali publiczne uznanie, uważano ich za wzorce i bohaterów  – takich jak Joe Louis, który stał się symbolem siły i ikoną społeczności czarnoskórych.

Edward Donleavy na zakończenie roku szkolnego obraża czarnoskórą społeczność w swoim przemówieniu. Ekscytacja tej grupy wynikała z faktu, że musieli bardzo ciężko pracować/walczyć, aby uzyskać wykształcenie, które dla białych było uważane za przeciętne. W Stamps, młodzież  kończącą ósmą klasę i szkołę średnią pokonuje ciężar biedy i rasizmu, aby zdobyć swoje dyplomy. Donleavy chwali się poprawkami w białej szkole, mającymi na celu zwiększenie możliwości dla białych uczniów, i uważa, że uczniowie oraz ich rodzice powinni docenić jego wysiłki. Czarnoskóre dzieci opuszczają głowy, zmuszone myśleć, że nie powinny cenić swojego wykształcenia ani ukończenia szkoły. Maya mówi, że Donleavy ich „obnażył” i czuje obrzydzenie oraz złość. Nawet przemówienie Henry’ego Reeda nie jest w stanie wyrwać jej z tego uczucia wstrętu wobec białych. W rozdziale o uroczystości ukończenia szkoły pojawia się poniżanie ze strony białego człowieka, gdy opisuje czarnoskórej publiczności wszystkie ulepszenia i postępy, które czekać będą białą szkołę  – ulepszenia znacznie przewyższające te w szkołach dla czarnoskórych. To pierwsza reakcja Mayi  – upokorzenie i gniew: „Potem pożałowałam, że Gabriel Prosser i Nat Turner nie zabił wszystkich białych ludziów w ich łóżkach i że Abraham Lincoln nie został zamordowany przed podpisaniem Deklaracji Emancypacji, i że Harriet Tubman nie zmarła w wyniku tego uderzenia w głowę, i że Krzysztof Kolumb nie utonął na Santa Marii”, uczucie podzielane przez społeczność: „(…) dumna klasa kończąca szkołę w 1940 roku pospuszczała głowy”. Następnie pojawia się działanie członka społeczności czarnoskórej, improwizowane prowadzenie przez Henry’ego Reeda publiczności w śpiewaniu „Lift Ev’ry Voice and Sing”, które jednocześnie unika trwałego konfliktu z białym oprawcą i pozwala czarnoskórej społeczności poczuć swoją godność i wyższość: „Znów byliśmy na szczycie. Jak zawsze, znów. Przetrwaliśmy”. Narodowy hymn czarnych uświadamia Mayi ciężką pracę, jaką włożyli czarnoskórzy, aby umożliwić jej zdobycie tych szans. Czuje dumę, będąc częścią „wspaniałej i pięknej murzyńskiej rasy”.

Inny incydent opisany jest w rozdziale o dentyście, gdzie Maya i jej babcia zostają znieważone przez lekarza. Mamcia zabiera Mayę do doktora Lincolna, któremu wcześniej pomogła finansowo, pożyczając mu pieniądze bez odsetek, gdy był w potrzebie. Jednak doktor Lincoln odmawia przyjęcia dziewczynki. Maya sądzi, że babcia jest odważna i zmusiła lekarza do uległości, ale w rzeczywistości Mamcia idzie na kompromis ze swoimi zasadami, aby uzyskać od niego zwrot pieniędzy po tym, jak odmówił leczenia Mayi. „Annie, zgodnie z moją zasadą prędzej włożę rękę do pyska psu niż czarnuchowi” – oznajmił doktor. W tym rozdziale widzimy przejaw oporu ze strony Mamci, która zdaje sobie sprawę, że postępuje wbrew własnym przekonaniom. Trudna sytuacja Mayi zmusza ją jednak do żądania odsetek. Niewdzięczność doktora Lincolna i jego rasistowska odmowa leczenia dziewczynki ukazują jego brak człowieczeństwa. Nie dostrzega on wielkoduszności czarnej kobiety, która uratowała jego praktykę przed bankructwem, pożyczając mu pieniądze. Fragment zapisany w książce kursywą przedstawia wyobrażenie Mayi, która widzi w babci superbohaterkę. Mamcia i Willie później śmieją się z całego tego zdarzenia. Afroamerykanie usprawiedliwiają swoje nielegalne działania, ponieważ są do nich zmuszeni przez konieczność i sposób, w jaki traktują ich biali.

            Maya, jako młoda czarnoskóra dziewczynka, zmagała się nie tylko z uniwersalnym problemem dorastania, lecz także z trudnościami wynikającymi z koloru skóry i płci. Nauczyła się przetrwać w najtrudniejszych warunkach i starała się wyzwolić „samą siebie” od „samej siebie”, z powodu swojego koloru skóry oraz wyglądu fizycznego. Czułą się wykorzeniona i zagubiona: z powodu rodziców była zmuszona do ciągłych przeprowadzek. Rodzice ją porzucają, partner matki ją gwałci, zostaje rozdzielona z babcią  – traci poczucie bezpieczeństwa i kierunku w życiu. Twórczość Mayi Angelou ukazuje realistyczny obraz niesprawiedliwości, segregacji i przemocy, jakich doświadczali Afroamerykanie. To surowa krytyka sytuacji osób czarnoskórych oraz sposobu, w jaki społeczeństwo odbierało im podstawowe prawa i spychało ich na margines. Przechodząc przez te doświadczenia, dziewczynka stopniowo dojrzewa do roli wyjątkowej jednostki, która kwestionuje egzystencjalny sens istnienia i staje się silniejszą osobą, samodzielnie określającą swoje granice i wartości. Jej nieustanna walka o własną tożsamość ostatecznie staje się wzorem  – symbolem walki o prawa Afroamerykanów i początkiem nowej ery w historii ruchu feministycznego. Tytuł powieści Wiem, dlaczego w klatce śpiewa ptak inspirowany jest znanym wierszem Paula Laurence’a Dunbara Sympathy. Poeta pisze w nim o ptaku, który niemal łamie sobie skrzydła, próbując wstrząsnąć klatką, w której został uwięziony, ptaku, który śpiewa pieśń tęsknoty, bólu i pragnienia wolności. Gdy Maya wkracza w dojrzałość i zaczyna celebrować to, co niegdyś było w niej tłumione, odkrywa, że jej pieśń została wysłuchana  – i że wreszcie jest wolna.

            Historia Mayi nie jest jedynie jej własną opowieścią. To narracja uniwersalna, odnosząca się do każdego dziecka, które doświadcza poczucia odrzucenia przez rodziców. To także historia każdego dziecka, dla którego rasizm i segregacja jawią się jako zjawiska pozbawione sensu, ponieważ w istocie sensu tego nie posiadają. Jest to wreszcie historia dziecka próbującego odnaleźć swoje miejsce w świecie, który zdaje się je odrzucać; w świecie, w którym rodzice, społeczeństwo, a niekiedy nawet Bóg wydają się nie okazywać mu akceptacji. Pomimo tych doświadczeń Maya potrafiła jednak dostrzec piękno otaczającej ją rzeczywistości: w zapachu małego sklepiku spożywczego prowadzonego przez jej babcię, w majestatycznej postaci ojca, w pieśniach i modlitwach, które jej wspólnota z wiarą wznosiła do Boga, w miłości matki, okazywanej w sposób nieoczywisty, oraz w wzorcu, jaki odnajdywała w osobie swojego brata.