Księżyc i anioł

„Księżyc i anioł”

Gina B. Nahai

Autorka/ mieszkała w Iranie, Szwajcarii i Stanach Zjednoczonych. Jest autorką wielokrotnie nagradzanej i uznanej na całym świecie książki „Księżyc i anioł”. Jest wykładowcą historii irańsko-żydowskiej i tematu wygnania, studiowała politykę Iranu oraz współpracowała z Departamentem Obrony USA w charakterze analityczki Bliskiego Wschodu.

Tłumaczenie/ Maria Grabska-Ryńska

Tytuł oryginału/  an-us Moonlight on the Avenue of Faith

Tematyka/ Saga o Roksanie Anielicy zaczyna się w 1938 roku wraz z jej narodzinami w getcie w Teheranie, a kończy w Los Angeles w latach 80. XX wieku. Jest to w równym stopniu opowieść o rodzinie, na którą coraz większy wpływ mają wydarzenia zewnętrzne, jak i kameralna eksploracja konfliktu między przeznaczeniem a wyborem. Gina B. Nahai wcześnie wraca do przeszłości, gdy dorosła już Lili wspomina, jak jako pięciolatka widziała, jak jej matce, Roksanie, wyrastają skrzydła i odlatuje. (Inne niezdarne flirty z realizmem magicznym to słoneczniki, które wydzielają światło; smutek, który zamienia się w tkankę tłuszczową i białe pióra znalezione po snach o locie). „Księżyc i anioł” to przejmująca i czarująca powieść, która urzeknie czytelników ceniących emocjonalne i refleksyjne opowiadanie historii, szczególnie tych, których pociąga realizm magiczny i fikcja historyczna, ponieważ autorka tka bogaty gobelin tematów, takich jak tożsamość, rodzina i siła ludzkiego ducha.

Główny motyw/ Historia porzuconej dziewczyny, osadzona na tle rewolucji w Iranie. Matka dziewczyny ucieka z domu, gdy wychodzi na jaw jej pozamałżeński romans, a córka zostaje wysłana do szkoły z internatem w Kalifornii. Minie 13 lat, zanim ponownie się spotkają. Pewnej gwieździstej nocy pięcioletnia Lili jest świadkiem, jak jej matce, Roksanie Anielicy, wyrastają skrzydła i znika w niebie, niepodlegająca zasadom grawitacji. Roksana nie zostawia po sobie żadnego pożegnania, żadnego słowa wyjaśnienia, żadnego śladu swojego istnienia. Późniejsze poszukiwania matki przez Lilli – pobudzone niestrudzonymi wysiłkami jej ciotki Księżycowej Miriam – są sercem tej hipnotyzującej epickiej opowieści, która śledzi losy Roksany, urodzonej jako pechowe dziecko w surowym żydowskim gettcie w Teheranie, przez bogaty świat irańskiej arystokracji, burdele w Turcji, aż po dzisiejsze Los Angeles. Stawką są nadzieje Roksany na szczęście, na wyrwanie się z więzów tradycji Starego Świata i znalezienie przebaczenia dla tego najbardziej skandalicznego z grzechów – pragnienia. Gina B. Nahai łącząc wątki kultury perskiej i żydowskiej, powołuje do życia odważny krąg kobiet zakorzenionych w swojej ojczyźnie, ale zmieniających swoje życie w Ameryce, krainie szans i wyborów.

Cytaty z książki charakteryzujące problematykę utworu:

„Bo tak właśnie działa ten świat, powiada Miriam – zarówno na Wschodzie , jak i na Zachodzie: istoty ludzkie są tylko narzędziem bezlitosnego Losu. Wolna wola i świadome decyzje to złudzenie umysłów zbyt wątłych, by pojąć realia naszej absurdalnej egzystencji”.

„Ludzie żyli wówczas za zasłoną milczenia, w pajęczynie tajemnic sięgających tysiąca lat wstecz, przepojeni czcią dla mocy wypowiedzianego słowa i obawą przed jego konsekwencjami”.

„Zaczęło się to tak, jak zwykle zaczynają się tragedie – od kobiety”.

„Nie wolno marnować pieniędzy na zmarłych, gdy są tak potrzebne żywym”.

„(…) mówiła to z chłodną obojętnością kogoś, kto zrozumiał, że historia się powtarza, albowiem Bóg nie ma zbyt bujnej wyobraźni”.

„Biedacy nie mają po co żyć do późnej starości. Tylko bogaci powinni być nieśmiertelni”.

„(…) nie dostrzegałby jej nawet, gdyby przyszła do niego nago w deszczową noc”.

„Powtarzała sobie jednak, że mężczyzna nie musi kochać żony, by osiągnąć szczęście. Sekretem dobrego małżeństwa jest zgodność, a nie namiętność; szacunek, a nie czułość”.

„Roksana Anielica wierzyła, że nic nie jest prawdziwe, póki się tego nie nazwie, i nikt nie istnieje, dopóki nie powie o swym istnieniu głośno przy świadkach. Cała reszta, nawet ból, jest iluzją”.

„Jej przeznaczeniem jest ucieczka – od rodziców lub męża albo i stąd, i stąd”.

„I co z tego, że jest tylko służącą? – powiedziała żonie Masztiego. Nie ma zamiaru wyglądać gorzej od tych wszystkich matek, rozpartych na szpitalnych łóżkach jak królowe Indii i udających, że dokonały czegoś nadzwyczajnego, gdy w istocie poszły tylko za głosem natury”.

„Słyszeli te historie i trzymali się z dala, przekonani, że pech jest zaraźliwy”.

„Na Zachodzie lekarze i naukowcy nadają różne nazwy tworom żalu. Rak. Cukrzyca. Stwardnienie rozsiane. Nie bardzo wiedzą, co je powoduje ani jak je leczyć.  Ale na Wschodzie ludzie marli z żalu od zarania dziejów i nie było to dla nikogo tajemnicą, dopóki na scenę nie wkroczyli lekarze. Perskie słowo degh oznacza dosłownie: >zachorować i umrzeć ze smutku<”.

„Ameryka, rzekł do żony, jest nadzieją głupców”.

„Nigdzie indziej na świecie nie można zobaczyć barwy teherańskiego świtu”.

„Przypadkiem zakosztowała czegoś potężniejszego i znacznie słodszego niż bogactwo. Kiedy uświadomiła sobie, że czas z tym skończyć, nie była już w stanie wyrzec się tej władzy”.

„Człowiek zniesie tylko pewną liczbę rozstań i wyleje tylko pewną ilość łez. Nie może stracić wszystkiego”.

Powieść „Księżyc i anioł” autorstwa Giny B. Nahai to wyjątkowa, pełna magii opowieść, która łączy w sobie elementy historii, mistycyzmu i refleksji nad ludzkim losem. Historia rozpoczyna się od dramatycznego aktu kobiecego buntu – naga kobieta wkracza do synagogi w trakcie Jom Kippur, jednego z najświętszych dni w judaizmie. Ten przełomowy moment staje się punktem wyjścia dla wielopokoleniowej sagi rodziny zamieszkującej żydowskie getto w Teheranie.

Nahai z niezwykłą wrażliwością i narracyjną maestrią ukazuje życie kobiet na tle burzliwej historii Iranu – od represji politycznych, przez chaos rewolucji islamskiej, po traumę uchodźstwa. Przeplatając wątki osobiste i historyczne, powieść prowadzi czytelnika przez dekady i kontynenty – od czasów szacha i tragicznych pogromów w Iranie, aż po współczesne życie w Los Angeles. To poruszająca refleksja nad tożsamością, przynależnością kulturową i siłą kobiet w obliczu ucisku, a także świadectwo niezłomności ludzkiego ducha wobec przymusowej asymilacji i rozłąki z ojczyzną.

Autorka, z niezwykłą wrażliwością i poczuciem miejsca, kreśli historię trzech pokoleń kobiet: Szuszy, Roksany i Lili. Każda z nich zmaga się z wyborami, które balansują między prawem do kobiecej wolności, swoją tożsamością jako Iranek, a wiarą przynależną do żydowskiej tradycji. W ich życiu odbija się echo przeszłości, obciążonej decyzją zbiegłej przodkini, której eskapistyczny impuls naznaczył ich losy. Ten „gen ucieczki", zapisany w ich krwi, staje się dziedzictwem, ale i przekleństwem, kierującym ich poczynaniami. Roksana Anielica, już jako dziecko, nie potrafiła zaakceptować ograniczeń, jakie narzucało jej życie. Wychowana w świecie kontrastów i napięć między tradycją a pragnieniem wolności, wyrosła na kobietę, dla której bunt był nie tyle wyborem, co koniecznością. Dla niej ucieczka stawała się nie tylko aktem desperacji, ale i jedyną drogą do samorealizacji. Szusza, babka Roksany, to opoka rodziny – kobieta, która swoje wybory tłumaczyła obowiązkiem wobec tradycji. Lili zaś, najmłodsza, próbuje pogodzić dziedzictwo swoich przodkiń z własnymi marzeniami o niezależności.

Czy losy kobiet są wynikiem przeszłości, która ciąży na ich barkach, czy może jednak odzwierciedleniem ich indywidualnych wyborów? Autorka pozostawia to pytanie otwartym, zapraszając czytelnika do refleksji nad tym, co kształtuje nasze życie: geny, historia, czy własna wola.

 „(…) Szusza nie mówiła, że pióra na posłaniu Roksany wzięły się z jej snów. Wyzwolona z ciasnych murów żydowskiej dzielnicy Roksana wzlatywała we śnie nad olbrzymim, bezkresnym oceanem – jak ptak lub anioł – i czasem nagarniała skrzydłami morską bryzę poza krawędź nocy, przekraczając granicę między pragnieniem a rzeczywistością. Białe pióra sypały się na posłanie Roksany mówiąc o jej tęsknotach”. Wiele lat później Roksana Anielica rozwinie te same skrzydła, aby wylecieć w teherańską noc i z życia swojej pięcioletniej córki Lili. Lili wysłana do katolickiej szkoły z internatem w Los Angeles, odcięta od swojego języka, kultury i religii, musiała zmagać się ze spuścizną, którą pozostawiła jej matka – możliwością decydowania o własnym losie, a także stratami, jakie pociąga za sobą taki wybór. To właśnie czyni je kobietami, które nie boją się wygnania, ale których ciała nabrzmiewają łzami z powodu ceny ich wolności i jeszcze większej ceny nieosiągnięcia jej wcale. „W twojej matce zawsze mieszkały dwie skłócone ze sobą osoby – powiedziała Mercedez. – Jedna była uciekinierką, wygnańcem, zgodnie z jej rzekomym przeznaczeniem; kobietą, po której wszyscy spodziewali się najgorszego. Ta druga miała być ideałem, żeby pokazać wszystkim, że się mylą”.

Zaczęło się, jak to często bywa w tragediach, od kobiety – rosyjskiej żony rabina z Lubawicz, który przybył do Teheranu pod koniec XVIII wieku z wyraźnym zamiarem edukowania Żydów w zakresie drogi cnoty i sprawiedliwości. W tym celu rabin przywiózł żonę, cztery córki i pełne wozy książek i zwojów, które, jak obiecywał, miały służyć mu jako świadectwo jego przemówień i kazań. Założył synagogę i gorliwie wypełniał swoją misję. Wkrótce udało mu się przekonać Żydów, że jest największym światowym autorytetem w kwestii natury zła i sposobów zapobiegania mu. Ponieważ kobiety były najczęściej źródłem zła i główną przyczyną tego, co nazywał „aktami moralnego zepsucia", rabin napisał własne prawo na temat właściwych kodeksów postępowania kobiet – zabraniając im takich luksusów jak śmiech, który przyprawiał ich o zawroty głowy i wymagał, aby rozmawiały z jedną ręką zakrywającą usta, aby nie kusić nikogo „pokazem różowego i mięsistego wnętrza ust”. Aby dać przykład innym, rabin trzymał swoją żonę i córki pod najściślejszym nadzorem. Owijał je w duszące warstwy czarnego materiału, nie pozwalając im mówić, nawet w obecności innych kobiet, nigdy nawet nie ujawnił nikomu ich imion. Co więcej, kazał właścicielowi mykwy w gettcie otwierać łaźnię dwie godziny wcześniej co dwa tygodnie, aby jego żona i córki były same, gdy się rozbierały, aby dokonać rytualnego obmycia. Przez resztę czasu pozostawały w domu, cicho, na uboczu w izolacji, porozumiewając się ze sobą jedynie za pomocą gestów w obawie, że ktoś inny niż rabin usłyszy ich głosy. Dla ludzi, którzy podchodzili do drzwi lub stali na dachu i patrzyli na biedne kobiety, wyglądały one jak plemię głuchoniemych poruszających się w powolnej i niekończącej się mgle. Szerzyły się spekulacje na temat ich cech fizycznych, które rabin tak starannie próbował ukryć: żona musiała być brzydka, jak przypuszczali Żydzi, zajęcza, podziurawiona, a może nawet bezzębna. Córki musiały odziedziczyć po niej zły wygląd. Dlatego rabin nie chciał ich pokazywać, ponieważ wiedział, że brzydka kobieta nigdy nie wyjdzie za mąż i dlatego nie ma żadnego interesu w tym, by uczynić swoje córki obiektem zachęty do zaręczyn. Za plecami rabina Żydzi nazywali jego żonę i córki: „Wroną z córkami".

Tak przez wiele lat żył rabin zwany Krukiem, i na tym zakończyłaby się jego historia, gdyby nie to, że w święto Jom Kippur 1800 roku nagle jego żona oszalała. Jak zawsze tego dnia, Bóg zesłał pogodę nietypowo upalną – aby utrudnić życie Żydom, którzy nie mogli pić przez blisko trzydzieści godzin – nawet legiony szczurów i skorpionów, które normalnie zamieszkiwały powierzchnię ziemi, znikały głęboko w jej pęknięciach w poszukiwaniu zimna. Kiedy podczas nabożeństwa w synagodze rozległ się śpiew kobiety, płynny głos, głos, który kapał z ust i pozostawiał chłodny ślad, który wylewał się na ciała mężczyzn i sprawiał, że ich lędźwie zaczęły płonąć z podniecenia. Religijny świat irańskich żydów zamarł. Był to głos kobiety wolnej i nieskrępowanej, śpiewającej starą pieśń miłosną, którą mogli śpiewać tylko mężczyźni z najniższej kasty. Była to Wrona, żona rabina, która weszła do synagogi naga jak ją Pan Bóg stworzył, z zamkniętymi oczami i z rękami przylegającymi do kącików ust, tak że jej głos niósł się dalej, gdy śpiewała. Za nią szły jej cztery córki, które wciąż były zakryte i które wydawały się oczarowane jej śpiewem. Sam widok sprawiał, że rabin poczerniał z wściekłości. Chciał krzyczeć, ale gardło mu się ścisnęło. Zdesperowany patrzył, jak jego żona przechodzi przez synagogę, okrąża ambonę, a potem wychodzi. Kobiety, które ją widziały, toczyły pianę na ustach z zazdrości, mężczyźni wodzili za nią pożądliwym wzrokiem, nagle wszyscy zaczęli za nią podążać, gdy wychodziła z budynku. Wyszła na ulicę, ciągnąc za sobą córki, a za nimi podążali zgromadzeni ludzie. Przeszła przez główny plac, który jeszcze podczas modlitw był pusty, gdyby nie sfora żółtych bezpańskich psów, i milcząca cisza Bliskiego Wschodu. Rebecyn okrążała alejki i zduszone łuki getta, mijając nędzne domy i żałosne sklepy, w których jej mąż zabronił się śmiać, aż w końcu dotarła do bram łączących getto z Teheranem. Na koniec przestała śpiewać i zwróciła się do córek. Jej oczy były puste jak u wariatki, a kiedy się uśmiechała, jej oddech pachniał wodą. Potem zniknęła w bezlitosnym słońcu Dnia Pojednania.

Jej odejście byłoby oczywiście wystarczająco druzgocące dla jej rodziny, gdyby był to odosobniony incydent, którego nikt nie odważył się powtórzyć. Było to jednak szczególnie szkodliwe, ponieważ zapowiadało serię ucieczek wśród żeńskich członkiń każdego następnego pokolenia. Na przykład najmłodsza córka rabina Kruka wyszła z domu pewnego ranka w wieku czternastu lat i nigdy więcej jej nie widziano ani o niej nie słyszano. Jego wnuczka uciekła w wieku dziewięciu lat, aby dołączyć do zespołu tureckich Cyganów, którzy rozbili obóz w górach pod Teheranem. Inne dziewczęta uciekły z bandytami, zostały porwane przez koczowników, sprzedały się handlarzom dziwek. Jedna kobieta, babcia Szuszy, rzuciła się do rzeki Karadż z nadzieją, że zaniesie ją do morza. Skończyła purpurowa, wzdęta i gnijąca na południowym brzegu rzeki. Inna, ciotka Szuszy, została złapana przez ojca i przywieziona do domu, gdzie trzymał ją przywiązaną za kostki do ceglanej kolumny do końca życia. 

Gina B. Nahai w swojej twórczości z niezwykłą wnikliwością przedstawia skomplikowane relacje między matkami a córkami, ukazując ten związek jako fundament kobiecej tożsamości. Według autorki, to właśnie relacja z matką jest miejscem narodzin ego kobiety, jej poczucia bezpieczeństwa w świecie, jej stosunku do własnego ciała, a także postaw wobec innych kobiet i mężczyzn. Matka staje się dla córki pierwszym wzorem kobiecości, przekazując jej obraz tego, jak być kobietą.

W powieści „Księżyc i anioł” Nahai ukazuje jednak ten związek w świetle pełnym bólu i mroku. Kobiety w tej historii, zamiast budować więzi zaufania i wsparcia, przekazują swoim córkom gorzką lekcję braku wiary w siebie i innych. Matki stają się narzędziami opresji wobec własnych córek, prześladując je psychicznie, znęcając się nad nimi, a w skrajnych przypadkach nawet je porzucając. To właśnie kobiety, dotknięte własnymi traumami i uciskiem, deprecjonują inne kobiety, w tym swoje córki, tworząc toksyczne wzorce relacji międzypokoleniowych.

Nahai łączy tę skomplikowaną dynamikę z szerszym kontekstem historycznym i społecznym, ukazując losy żydowskich kobiet w Iranie. Autorka sugeruje, że systemowy ucisk, jakiego doświadczają kobiety, zarówno jako Żydówki, jak i członkinie patriarchalnego społeczeństwa, znajduje odzwierciedlenie w ich osobistych relacjach. Kobiety, które same zostały zranione, często przenoszą swoje traumy na inne kobiety, powielając wzorce opresji i przemocy. Nahai kreśli poruszający obraz świata, w którym kobiety nie tylko padają ofiarami systemowych ograniczeń, ale także stają się oprawczyniami swoich córek. To brutalne zwierciadło relacji międzyludzkich, które stawia przed czytelnikiem trudne pytania o naturę ucisku, dziedziczenie traumy i możliwość przerwania tego destrukcyjnego cyklu. A przecież żydowskie powiedzenie, które zaczerpnęło swą mądrość z Talmudu, z traktatu Sotah (12a) przestrzega: „Kto niszczy swoje córki, ten gorszy jest od faraona. Bo faraon kazał zabić tylko chłopców”[1]. Uciekają przed smutkiem, niechcianym macierzyństwem i bezsilnością wobec otaczającego świata. Kobiety w powieści Giny B. Nahai wypracowują mechanizm obronny, który autorka przedstawia za pomocą realizmu magicznego. Centralną postacią tego magicznego świata jest Roksana Anielica, której dwukrotnie wyrastają skrzydła, pozwalając jej uciec przed śmiertelnym zagrożeniem i ratować własne życie. Za pierwszym razem Roksana odlatuje, gdy jej własna matka próbuje ją zabić, zrzucając z dachu. Skrzydła stają się symbolem desperackiej walki o przetrwanie, zapewniając jej schronienie w bezpiecznym miejscu. Drugi raz skrzydła ratują ją z domu męża, gdzie teściowa stosuje terrorystyczne metody, wypuszczając wściekłe psy, które pilnują domostwa. W obecności córki Lili, Roksana odlatuje przez otwarte okno, tym razem zostawiając za sobą nie tylko zagrożenie, ale także własne dziecko.

Ta magiczna zdolność zapewnia Roksanie wolność, ale nie uwalnia jej ani jej rodziny od nawiedzającego je pecha. Dziedziczone traumy, złe wybory miłosne, niechciane macierzyństwo i klątwa ucieczki odciskają piętno na kolejnych pokoleniach kobiet. Lili, jako córka Roksany, na zawsze pozostaje zraniona porzuceniem przez matkę, nie mogąc w pełni się z tym pogodzić. Realizm magiczny w powieści staje się nie tylko narzędziem narracyjnym, ale i metaforą kobiecej walki o przetrwanie i niezależność w świecie pełnym opresji i przemocy. Skrzydła Roksany symbolizują zarówno nadzieję, jak i ciężar, który każda z kobiet musi nosić, próbując znaleźć wolność w świecie pełnym ograniczeń. W ostatecznym rozrachunku klątwa ucieczki, choć ratuje życie, pozostawia głębokie blizny, przypominając, że nie każda ucieczka oznacza wybawienie.

Gina B. Nahai pokazuje, że życie to linearna podróż. Jeśli więc chcemy zrozumieć, dlaczego teraz znaleźliśmy się w takim, a nie innym miejscu; w takim, a nie innym punkcie; w takim, a nie innym chaosie, cierpieniu, bałaganie. Jeśli chcemy zrozumieć to wszystko, musimy wrócić do źródła. Wrócić do początku. Do dzieciństwa. Tam bowiem ukryta jest tajemnica. To w klatce dzieciństwa, której pręty tworzą również (współcześnie) szkielet współczesnej kultury popularnej, mediów społecznościowych, spoczywa głęboko ukryty skarb: kamień filozoficzny umożliwiający zrozumienie przeszłych i przyszłych zdarzeń. Tomasz Stawiszyński w książce „Potyczki z Freudem” napisał, że już Artur Schopenhauer twierdził, że kiedy z perspektywy starości spojrzy się na czyjeś życie, można odnieść wrażenie, że układa się ono w pewien logiczny ciąg. Jakby rządziła nim jakaś tajemnicza siła organizująca zdarzenia tak, aby zrealizowało się coś, co Schopenhauer określał mianem „zamierzenia, które zdaje się leżeć u podstaw losu jednostki”.[2] Nie był w tym oryginalny. Sięgał do opisanej w „Państwie” Platona koncepcji, w myśl której każda dusza wybiera sobie takich rodziców i takie otoczenie, żeby jej przeznaczenie, potencjał, talenty i umiejętności, a także rozmaite wady czy ułomności mogły się w pełni wyrazić. Jesteśmy, kim jesteśmy, już w momencie narodzin – mówił Platon. Nasz charakter, nasz los są już w nas obecne, niczym dąb w żołędziu.

A może należałoby wyrazić freudowską myśl jeszcze radykalniej: to właściwie my wiedziemy swój żywot wewnątrz mitycznych dramatów, nieświadomie je odtwarzamy, myślimy, działamy i odczuwamy tylko tak, jak nam na to pozwalają wzorce, których jesteśmy odległymi emanacjami. To zatem one są jedynie prawdziwe, my zaś jesteśmy postaciami mitycznymi. W rodzinie wszyscy ci wujowie, ciotki, ojcowie czy matki są zaledwie naczyniami, powłokami cielesnymi, za pomocą których swoje pełne dzikich żądz, perwersji i namiętności dramaty rozgrywają starożytni bogowie i bohaterowie. Bo wciąż jeszcze, nieodmiennie wiodą mityczny żywot w myślach, uczynkach i zaniedbaniach ludzi żyjących od niepamiętnych czasów. Czy raczej nas wszystkich, razem wziętych, mieszkańców Zachodu i Wschodu, cywilizowanych i „dzikich”, współczesnych i archaicznych, wiedeńskich, teherańskich, nowojorskich, krakowskich, miejskich i wiejskich.

Gina B. Nahai zawarła w swojej powieści nie tylko grozę historii, ale także klasyczny irański instynkt, by utrzymywać wstydliwą historię rodzinną w tajemnicy – w przeciwieństwie do ekshibicjonistycznej kultury panującej w Stanach Zjednoczonych, do wyznawania wszystkiego publicznie. W Iranie panuje takie wrażenie, że trzeba zachować twarz, że nazwisko rodziny musi pozostać nienaruszone – poczucie, że jeśli prawda wyjdzie na jaw, może to być druzgocąco niszczycielskie dla całej rodziny. Życie rozwiedzionej kobiety jest jak bycie trędowatym. Posiadanie niepełnosprawnego dziecka oznacza, że cała rodzina jest skazana na zagładę, ponieważ jeśli istnieje jeden zły gen, to żadna z dziewcząt w rodzinie nie może wyjść za mąż. Dlatego w książce „Księżyc i anioł” piękna, eteryczna dziewczyna z żydowskiego teherańskiego getta, zostaje zrzucona z dachu przez własną matkę za to, że była pechowym dzieckiem, ale udaje jej się przetrwać dzięki magicznym skrzydłom, które pomogły jej w wyruszeniu w długą i trudną podróż do wolności.

Chociaż książka „Księżyc i anioł" wysyła mocne przesłanie na temat wypaczającej natury tajemnicy wynikającej z opresji, Nahai stara się unikać kaznodziejstwa, zanurzając czytelnika w mitach, aluzjach, historii, pikantnym dobrym humorze i wrażliwością irańskiego języka fārsī, który, jak mówi, jest „bardzo poetycki i ma w sobie wiele z tego, co można nazwać melodramatem". Na przykład mówi się, że Roksana Anielica „umiera ze smutku" i jest na to odpowiednie słowo w języku perskim. „Księżyc i anioł" nie jest więc po prostu powieścią protestacyjną, ale filozoficzną medytacją nad różnymi kulturowymi postawami wobec prawdy i mówienia o niej, a także nad problemami pogodzenia tych odmiennych prawd we fragmentarycznym świecie wygnania. „Najtrudniejszą rzeczą dla mnie, gdy dorastałam, było zrozumienie, że nikt nie jest do końca dobry ani zły" – powiedziała Gina B. Nahai. Wiele lat temu odkryła, że jeden z jej ulubionych stryjecznych dziadków, „najmilszy, najwspanialszy, wspaniały facet i kochający ojciec", próbował zamordować swoją żonę. „– Jak pogodzić te dwie rzeczy?”

W powieści „Księżyc i anioł” Gina B. Nahai bada pękniętą naturę międzyludzkich związków, ukazując historię Roksany z różnych punktów widzenia. Jej siostra, Księżycowa Miriam, opowiada 18-letniej córce Roksany, Lili, o trudnym małżeństwie jej matki w Iranie, jej romansie, uwięzieniu w tureckim burdelu i latach otępiającej pracy służebnej w Turcji, dopóki kobieta nie przybywa do Los Angeles, stara, złamana i otyła (symbolicznie wzdęta ze smutku). Nahai twierdzi, że czasami potrzeba kilku pokoleń, aby wygnańcy zrozumieli wszystkie fragmenty swojego życia. Wszystkie tęskniące za wolnością kobiety w książce – od Księżycowej Miriam i Roksany Anielicy po Aleksandrę Kotkę, obwieszoną klejnotami rosyjską emigrantkę, a nawet surową teściową Roksany, Fraulein Claude, która sprytnie wymyśla siebie na nowo, aby zdobyć męża swoich marzeń – pochodzą z rodzinnych opowieści samej autorki, to stamtąd czerpała pomysły o kobietach-wolnych duchach, „ciotkach-uciekinierkach” i innych odważnych kobietach. Jedna z jej ciotek ze strony matki, Eshrat Cohen, uciekła i wylądowała w Sziraz w Iranie. Zapukała do pierwszych lepszych drzwi, a mężczyzna, który je otworzył, powiedział: „Możesz tu zostać, ale musisz się ze mną ożenić”. Więc ona odpowiedziała z braku wyboru: „Dobrze”. Zgodnie z prawem islamskim kobieta nie może pozostać z mężczyzną, jeśli nie jest z nim poślubiona. Ciotka Eshrat obudziła się następnego ranka i odkryła, że obok niej w innych pokojach mieszkają jeszcze dwie inne żony. Stała się jednak liderką ruchu wyzwolenia kobiet w Iranie. Pewnego dnia w trakcie kazania podczas święta Jom Kippur wstała w synagodze na babińcu i krzyknęła: „Kto powiedział, że kobiety i mężczyźni nie mogą siedzieć w tym samym pokoju?”. 50 lat temu była to herezja, skazująca kobietę na banicję. Natomiast postać Lili to tak naprawdę historia samej autorki, która opuściła Iran w wieku 13 lat, aby uczęszczać do szwajcarskiej szkoły z internatem, a ostatni raz widziała swój rodzinny kraj Iran w wieku 16 lat, zanim wyjechała z matką do Los Angeles, gdzie miała uczęszczać do UCLA (Uniwersytet Kalifornijski w Los Angeles). Było lato 1977 roku, dwa lata przed rewolucją irańską, wtedy jeszcze nie wiedziała, że wyjeżdża na dobre.

 

---

[1] Talmud traktat Sotah 12a אָמְרָה לוֹ בִּתּוֹ: אַבָּא, קָשָׁה גְּזֵירָתְךָ יוֹתֵר מִשֶּׁל פַּרְעֹה. שֶׁפַּרְעֹה לֹא גָּזַר אֶלָּא עַל הַזְּכָרִים, וְאַתָּה גָּזַרְתָּ עַל הַזְּכָרִים וְעַל הַנְּקֵיבוֹת. פַּרְעֹה לָא גָּזַר אֶלָּא בָּעוֹלָם הַזֶּה, וְאַתָּה בָּעוֹלָם הַזֶּה וּלְעוֹלָם הַבָּא.

„Córka jego Miriam rzekła do Niego: «Ojcze, twój dekret jest surowszy dla narodu żydowskiego niż dekret faraona, ponieważ faraon zarządził go tylko w odniesieniu do mężczyzn, a ty zaś postanowiłeś stosować go i w odniesieniu do mężczyzn, i w stosunku do kobiet. Przez to nie będzie już dzieci. Co więcej, faraon zadekretował, że będą zabijani tylko na tym świecie, ale ty zarządziłeś, że na tym świecie i w Świecie Przyszłym, ponieważ ci, którzy się nie narodzili, nie wejdą do Świata, Który Nadejdzie”.

[2] A. Schopenhauer, O samobójstwie i inne pisma pomniejsze, przeł. Grzegorz Sowiński, Wydawnictwo: A, Kraków, s.91.

 

Kaspijskie marzenia

 

„Kaspijskie marzenia”

Gina B. Nahai

Autorka/ Gina Barkhordar Nahai – amerykańska pisarka irańskiego pochodzenia. Urodziła się w Teheranie w rodzinie perskich Żydów, jednak już jako dziecko opuściła wraz z rodziną Iran. W wieku 17 lat przybyła do Stanów Zjednoczonych. Ukończyła studia z zakresu politologii na UCLA. Po ich zakończeniu pracowała w organizacji badawczej RAND Corporation w Santa Monica (Kalifornia). Swoją pierwszą powieść opublikowała w wieku 31 lat. Jest laureatką licznych nagród literackich. Posługuje się biegle językiem perskim, angielskim, francuskim i hiszpańskim.

Tłumaczenie/ Urszula Gardner

Tytuł oryginału/ an-us Caspian Rain

Tematyka/ Kaspijskie marzenia budzą się do życia z godnym pozazdroszczenia rozmachem, co jest dość niezwykłe, zważywszy na to, że tak duża część powieści Giny B. Nahai opiera się na czekaniu. Niezwykłe jest również to, że w książce przesyconej okrucieństwem kryje się tak wiele empatii, a w powieści pełnej pułapek fałszywej nadziei tyle pomysłowych wybryków. Ma zaledwie 292 strony, ale nie znajdziemy w niej nic szybkiego ani prostego, a także niewiele pocieszenia. To, co oferuje, to niepokojąco piękne portrety bohaterów – gdy rodziny się rozpadają, a marzenia obracają w ruinę. To znakomicie skonstruowana opowieść o tęsknocie i pustce, o kakofonii i ciszy. Powieść Nahai może wydać się niektórym zbyt bezlitosna, lecz idealnie wpisuje się w nastrój, który bywa określany mianem the 3 a.m. of the soul.[1]

Główny motyw/ Naszą narratorką jest Yaas, irańska dziewczyna urodzona w pozornie stabilnych latach poprzedzających rewolucję. Jest córką Omida i Bahar – on, zamożny Żyd, ocalały z getta; ona, kobieta z trudnej rodziny, z której nie można uciec, zwłaszcza w kraju, gdzie kobiety są w zasadzie pozbawione praw. Małżeństwo zawarte ponad klasowymi granicami stawia Bahar w sytuacji nie do utrzymania, bez łatwego wyjścia – tym bardziej, gdy Omid wiąże się z kochanką o imieniu Niyaz, kobietą nieznającą żadnych granic. Dzieciństwo Yaas komplikuje się z każdym kolejnym szabatem.

Cytaty z książki charakteryzujące problematykę utworu:

„Wszystko jest przecież iluzją i nie ma na świecie człowieka, który potrafiłby z całą pewnością powiedzieć, co jest, a co nie jest możliwe.”

„(…) Irańczycy nie cierpią Arabów, nazywają ich  zjadaczami szczurów, gdyż jest to dokładnie to, co te dzikusy robią; zawojowali połowę świata po to tylko, by puścić z dymem książki i powyrywać języki poetom i filozofom, który wydał podbity naród – i po co?”

„Niektóre rodziny są dziwniejsze od innych – wiem, o czym mówię.”

„(…) posiada taki rodzaj umysłu, z którego nie ma żadnego pożytku.”

„Robienie cyrku z ceremonii pogrzebowej to zdecydowanie domena Zachodu.”

„Nie dość, że wywołał burzę plotek, która nie ominęła żadnego zakładu kosmetycznego w mieście, to teraz jeszcze chce podsunąć plotkarzom linę, by go na niej powiesili.”

„Wyjdziesz stąd w sukni ślubnej, a wrócić będziesz mogła tylko w całunie…”

„(…) żyjemy w czasach Rozumu, nawet zmarli to wiedzą i zachowują się odpowiednio.”

„Otwarcie się przyznała, że jest tancerką, co przecież niewiele się różni od bycia dziwką, no może poziomem wyrafinowania.”

„(…) Niemcy są bardzo skrupulatni, także w obliczu śmierci.”

„(…) cechuje się niezrozumiałym i przerażającym okrucieństwem charakterystycznym dla ludzi, którzy sami nie osiągnęli w życiu wiele, dostali jednak pewną władzę nad innymi.”

„Zna cenę marzeń i ścigania ich bez względu na koszty.”

„Wiem, jak to jest mieć matkę, która nie zwraca uwagi na swoje dziecko, nawet gdy jest z nim w jednym pomieszczeniu. Która kocha i nienawidzi równocześnie.”

„W życiu każdego istnieją zawoalowane prawdy i pilnie strzeżone tajemnice (…).”

„W niektórych częściach świata Prawda wyzwala. W innych – i tych jest większość – stanowi wyrok śmierci.”

„(…) nad każdym wisi cień tych, którzy wywarli na człowieka największy wpływ. Widać go -  w postaci obecności lub nieobecności – w oczach, ruchach rąk, sposobie, w jaki ktoś się śmieje.”

„Są granice, poza które nie wolno się posunąć… Są występki, za które nie ma przebaczenia, i zbrodnie, za które skazuje się nie tylko winowajcę, lecz także ludzi z nim spokrewnionych.”

„Na każdy grzech – jedna cnota; na każdy przejaw okrucieństwa – jedna łaska.”

„Jak to się dzieje, że marzenia jednych, równie wygórowane i nieprawdopodobne jak innych, spełniają się, drugich zaś nie, pozostając marzeniami ściętej głowy?”

„Problem z bogatymi ludźmi polega na tym, że im się wydaje, że są odporni na Boski gniew.”

„Słabi oraz ci, którzy uzależnieni są od woli i zachcianek innych, dźwigają swoiste brzemię.”

„Można definiować człowieka poprzez jego czyny bądź też poprzez wybory, jakich by dokonał, gdyby dane mu było poznać wszystkie okoliczności i konsekwencje.”

Kaspijskie marzenia, powieść Giny B. Nahai, opowiada o podziałach: między bogatymi a biednymi, między Wschodem a Zachodem, a także między ludźmi zdolnymi do głębokich uczuć i tymi, którzy nie potrafią (lub nie chcą) ich doświadczać. Akcja rozpoczyna się około dekady przed islamską rewolucją w Iranie w 1979 roku, od propozycji małżeństwa, która od samego początku skazana jest  na nieuchronną porażkę.

Omid, co w języku perskim oznacza „nadzieja”, to młody mężczyzna pochodzący z zamożnej żydowskiej rodziny z Teheranu. Wybiera Bahar (jej imię znaczy „wiosna”) – dziewczynę z klasy robotniczej, przypadkowo spotkaną na ulicy, ponieważ uważa ją za osobę „bezpieczną”: łatwą do zdobycia, gotową wyjść za niego bez wahania ze względu na jego pozycję i to, co może jej zaoferować. Omid zakłada, że Bahar nie będzie stawiać żadnych wymagań, a już na pewno nie emocjonalnych. Towarzyszy mu silnie posiniaczone ego: dziewczyna, którą miał poślubić, zerwała zaręczyny. Ten pozornie pragmatyczny wybór odsłania jednak głębszy dramat – lęk przed bliskością, instrumentalne traktowanie drugiego człowieka oraz złudzenie, że hierarchie społeczne mogą zagwarantować kontrolę nad uczuciami. „Omid radzi sobie z życiem tak, jak Amerykanie radzą sobie ze śmiercią – w sposób elegancki, a nawet z gracją, jednakże bez nadmiernej uczuciowości”. Nahai z subtelnością pokazuje, jak osobiste decyzje bohaterów splatają się z napięciami społecznymi i historycznymi, zapowiadając nie tylko prywatną katastrofę, lecz także nadchodzący rozpad świata, który wydawał się trwały.

Ma rację. Bahar wychodzi za niego, ponieważ od zawsze marzyła o księciu, który zabierze ją do lepszego życia. Jej ojciec, w młodości uczeń kantora, nie stanął na wysokości zadania i nie zdołał zaspokoić swoich ambicji śpiewaka solisty prowadzącego zbiorowe modlitwy; zaczął śpiewać na weselach i pogrzebach. Jej matka była krawcową; przyjmowała zlecenia od bogatych żydowskich i muzułmańskich kobiet. Jaka była to partia dla chłopaka z bogatej rodziny? Całe miasto mówiło o krawcowej, która nie umie szyć, i o śpiewaku, który nie potrafi śpiewać, i jeszcze – gdyby komuś było mało – o bracie, który udaje muzułmanina, i o drugim, który udaje, że żyje. To wszystko szczera prawda, ta rodzina była dziwna nawet jak na standardy obowiązujące na ulicach Teheranu. Bahar jak i Omid jednak szybko zostają uwięzieni w bezlitosnym, jałowym emocjonalnie związku; „(…) małżeństwa są zawierane i trwają, gdyż rozwód nie wchodzi w rachubę; mężowie są zadowoleni, a żony nie mają innego wyboru, jak być im posłuszne. Nikt nie oczekuje od życia, że będzie >szczęśliwe<.” Omid znajduje drogę ucieczki, zakochując się w innej kobiecie; Bahar takiej możliwości nie ma. Historię tę opowiada ich jedyne dziecko – Yaas (jej imię oznacza „jaśmin”), introwertyczna dziewczyna, której postępujący ubytek słuchu pozostaje w bezpośrednim, niemal symbolicznym związku z rozpadem małżeństwa rodziców. W świecie przedstawionym tej powieści głębokie uczucia są zagrożeniem, a wrażliwość okazuje się słabością. Pod koniec książki jedynymi osobami, które nie zostają całkowicie zniszczone, są ci, którzy niewiele czują. Dowiadujemy się, że emocjonalnie zahamowany Omid – którego imię, ironicznie, oznacza „nadzieję” – ostatecznie doświadcza namiętności z Nijaz, swoją kochanką, lecz nigdy nie zostajemy dopuszczeni do jego wnętrza, by tę przemianę przeżyć razem z nim. O Nijaz, wychowanej w zaniedbaniu mimo zamożności rodziny, wiemy niewiele. Ma dość nieustannych przeprowadzek i drażni ją irańska skłonność do funkcjonowania w szczelnych, rodzinnych kręgach. Ojciec wysłał ją do Anglii do szkoły z internatem, w istocie do sierocińca dla dzieci bogaczy, którzy nie chcieli być rodzicami. Nigdy jednak nie dowiadujemy się, co naprawdę czuje do Omida. Jest piękna, lecz emocjonalnie nieprzenikniona, niemal drewniana, a przez to idealnie dopasowana do jego chłodu. 

Sedno tej opowieści oraz przenikającego ją bólu tkwi w losach Yaas i Bahar. Bahar usiłuje walczyć z rozczarowaniami małżeństwa: gdy mąż zabrania jej ukończenia szkoły, próbuje się sprzeciwić; gdy w salonie piękności do którego chodzi jej rywalka odmawiają jej wizyty, uparcie czeka kilka godzin na swoją kolej; gdy Omid zaczyna mówić o odejściu, odmawia mu prawa do wygłoszenia pożegnalnej tyrady. Jednocześnie ignoruje narastające problemy ze słuchem córki, żywiąc złudną nadzieję, że same przeminą. W tej ucieczce od rzeczywistości powiela mechanizmy przemocy i wyparcia, które sama próbuje przezwyciężyć. Jednak przekonanie jej rodziny, że należy „ukrywać straty i robić wszystko, by nie dopuścić do większych”, w jej przypadku nie działa. Yaas tymczasem pragnie miłości i akceptacji ze strony rodziców zbyt pochłoniętych własnymi problemami, aby móc jej je ofiarować. Kurczowo trzyma się niemożliwych nadziei – że wydarzy się cud, który scali rodzinę, przywróci jej słuch i uczyni ją kimś naprawdę kochanym. Podobnie jak Bahar, próbuje naginać rzeczywistość do innej wersji, bardziej znośnej – i podobnie ponosi porażkę.

Nahai z niezwykłą sugestywnością odtwarza zapachy, gesty i codzienne rytuały starej dzielnicy Teheranu. Przykładem jest pokojówka Ruby, która maluje sobie sztuczne znamię, polewa piersi perfumami i zakłada przezroczysty czador, by zejść na ulicę i spotkać się z kochankiem. Yaas wspina się na drzewo w ogrodzie i objada się morwami, aż jej dłonie stają się lepkie od soku. Te zmysłowe detale budują świat intymny, cielesny, pulsujący życiem mimo narastającego bólu. Autorka nie stroni jednak także od tego, co okropne i niepokojące. W rodzinie Bahar jest siostra, którą mąż-psychiatra regularnie bije i zamyka w gołębniku, oraz brat, który zginął w wypadku drogowym, a którego duch, ubrany w starą koszulę i zgniłe buty, nawiedza dom niczym materialny ślad niewypowiedzianej traumy. Przemoc i śmierć nie zostają tu wyparte; wracają pod postacią obsesji, widm i rodzinnych legend. Rodzina Omida z kolei tak obsesyjnie dba o pozory przyzwoitości, że graniczy to z groteskowym okrucieństwem. Wśród sąsiadów pojawiają się tajemniczy naziści, półobłąkana ofiara szachowskich komnat tortur, kradnąca włosy martwym dziewicom, oraz średniowieczny w duchu sprzedawca butów, aspirujący gwiazdor rocka, noszący koszule coraz szerzej rozpięte na rosnącym brzuchu i romansujący z zadziorną kurdyjską pokojówką Bahar. Ten barwny, momentami absurdalny korowód postaci odsłania społeczeństwo na skraju rozpadu, w którym represja, pożądanie i szaleństwo współistnieją tuż pod cienką warstwą konwenansu.

Elementy realizmu magicznego w Kaspijskich marzeniach nie są ornamentem ani ucieczką w fantazję, lecz sposobem mówienia o tym, co w rzeczywistości zbyt bolesne, by dało się wypowiedzieć wprost. Duch zmarłego brata, krążący po domu w starej koszuli i zgniłych butach, nie tyle straszy, ile ucieleśnia nierozliczoną żałobę i rodzinne milczenie. On także pomagał swoim rodzicom utrzymać swą głuchotę w tajemnicy, chronił swoje siostry przed wyrokami ferowanymi przez świat zewnętrzny, który nie zna przebaczenia, usuwa się w cień po to, by innym łatwiej się żyło, aż wreszcie ginie pod kołami samochodu. To, że posłusznie nabrał wody w usta, pomogło jego rodzinie, lecz zarazem obrabowało go z historii, jaką powinien opowiedzieć, z historii będącej jego życiem. Bez niej na zawsze pozostał zaledwie chłopcem, który umarł w młodym wieku. Istniał tylko w pamięci rodziców, którym złamał serca, odebrał wszelki śmiech, do jakiego byli być może zdolni. Podobnie narastająca głuchota Yaas – choć fizyczna i realna –nabiera wymiaru niemal metafizycznego: cisza staje się przestrzenią, w której dziecko chroni się przed krzykiem, przemocą i emocjonalną pustką dorosłych. Dziewczynka straciła ojca w ten sam sposób, w jaki straciła słuch i zaufanie matki. Co ciekawe, na końcu książki autorka wyjaśnia, że imię Yaas znaczy nie tylko „jaśmin”, lecz także „rozpacz”. Przysięgła matce, że nie dopuści do tego, by ktokolwiek się dowiedział, że ona też traci słuch. Tak długo strzegła tego sekretu, aż stał się jej jedynym przyjacielem. Sądziła, że zaprzeczenie i milczenie ochronią ją oraz  matkę. Realizm magiczny pozwala Nahai zawiesić granicę między tym, co rzeczywiste, a tym, co wyobrażone, pokazując, jak bohaterowie – zwłaszcza Bahar i Yaas – przekształcają świat, by móc w nim przetrwać. Fantastyczne pęknięcia w realistycznej narracji okazują się odpowiednikami psychicznych mechanizmów obronnych: wyparcia, iluzji, nadziei graniczącej z obsesją. To właśnie dzięki nim codzienność starego Teheranu – pełna zapachów, ciał i rutyn – zyskuje wymiar mitu, a prywatne dramaty urastają do rangi opowieści uniwersalnej. W tej perspektywie realizm magiczny staje się językiem traumy i dziecięcej percepcji świata: rzeczy nienazwane powracają jako widma, a niespełnione pragnienia przybierają kształt cudów, na które bohaterki czekają mimo wszystko. Magia nie przynosi tu ocalenia, pozwala jednak nazwać stratę i nadać jej sens, zanim historia i polityka bezpowrotnie zmienią porządek ich życia. W ten sam porządek znaczeń wpisuje się postać drugiego brata Bahar. Żyje on marzeniem, że zostanie wielkim artystą estradowym. Od lat włóczy się po ulicach, przesiaduje w kawiarniach, a po powrocie do domu opowiada, że spotkał kogoś znanego z telewizji i że wkrótce ten ktoś zaproponuje mu pracę. Dla otoczenia pozostaje wariatem i marzycielem – figurą życiowej porażki. Gdy pewnego dnia zapytano go, czy naprawdę wierzy w to, co opowiada, odpowiedział, że oczywiście nie. Dodał jednak, że sama nadzieja, iż tak mogłoby się stać, pozwala mu dalej żyć. „Zna cenę marzeń i ścigania ich bez względu na koszty”. Nie jest więc jedynie naiwnym fantastą, lecz postacią tragiczną: świadomie wybiera iluzję, ponieważ tylko ona nadaje sens jego istnieniu. Jego wyznanie pokazuje, że marzenia nie muszą być prawdziwe, by były życiodajne – wystarczy, że umożliwiają przetrwanie codzienności. To bohater, który rozumie złudność własnych nadziei, a mimo to nie potrafi – i nie chce – się ich wyrzec.

Bahar od samego początku nie potrafiła zaakceptować faktu, że urodziła córkę. Na wiele tygodni przed narodzinami Yaas kupowała ubrania i zabawki przeznaczone dla chłopca, będąc głęboko przekonana, że nosi pod sercem syna. Na sali porodowej płakała i krzyczała, że wszyscy się mylili co do płci jej dziecka: wróżki, ciotki i dalsze krewne, żaden z wyznaczników, ani karty tarota, ani wzory z fusów po kawie, ani inne znaki nie zdołały trafnie przewidzieć, że w rodzinie Arbabów urodzi się dziewczynka. Bahar do końca wierzyła, że urodzi chłopca, dlatego narodziny córki stały się dla niej doświadczeniem bolesnego rozczarowania. Płakała nie tylko w szpitalu, lecz także długo po powrocie do domu. Dziewczynka przez lata słyszała od matki, że to przez nią jej możliwości, jakkolwiek skromne były jeszcze przed narodzinami dziecka, zmalały niemal do zera. Bahar utraciła bowiem pozycję matki dziedzica rodu, a wraz z nią resztki społecznego znaczenia i nadziei na lepszą przyszłość. Córka od najmłodszych lat obarczana była winą za niespełnione ambicje matki, za życie, które nie potoczyło się zgodnie z oczekiwaniami. W ten sposób Gina B. Nahai pokazuje mechanizm przemocy przekazywanej z pokolenia na pokolenie: matki, same ukształtowane przez patriarchalny porządek, karzą swoje córki za sam fakt bycia dziewczynkami. Czynią to nie poprzez otwartą brutalność, lecz przez zasiewanie w ich niewinnych sercach strachu, poczucia winy i rozczarowania. Odbierają im nadzieję, skazując je na powtórzenie losu, który wcześniej stał się udziałem ich matek i babek. To cicha, codzienna przemoc, która nie pozostawia widocznych ran, ale na trwałe kształtuje tożsamość bohaterek.

To barwna galeria postaci ekscentrycznych. Gdy jednak niemal wszyscy są dziwaczni, szaleni, przygnębieni, targani myślami samobójczymi albo emocjonalnie wyjałowieni, trudno się z kimkolwiek naprawdę utożsamić. Czytelnik proszony jest o współczucie wobec Yaas, która przez większą część powieści kurczowo trzyma się wiary, że mimo rozpadu życia wokół niej wszystko jeszcze może się naprawić. Jak jednak mówi jej wujek już na początku: „Możesz mieć nadzieję, ile chcesz. To nie znaczy, że wygrasz”.

Yaas ostatecznie się poddaje i dokonuje skrajnego aktu autodestrukcji – gestu zapowiadanego od pierwszych stron książki. Ten finał nie jest zaskoczeniem, lecz logicznym domknięciem świata, w którym nadzieja nie ma realnego oparcia, a cierpienie narasta bez możliwości rozładowania. Motyw jednego błędnego ruchu, w tym przypadku małżeństwa, który nieodwracalnie zatruwa wszystko wokół, może wydawać się szczególnie bliski czytelnikom z Iranu. Obsesja na punkcie dawnych tragedii, powracających jak niezamknięte rany, stanowi tam swoisty kulturowy refren, obecny zarówno w myśleniu politycznym, jak i w estetycznych wyborach: w kinie, literaturze, narracjach rodzinnych. Dla zachodniego czytelnika ta nieustanna rozpacz może być jednak trudniejsza do przyjęcia, pozbawiona katharsis, niemal bezlitośnie konsekwentna. Nawet ogród rodzinny zaczyna obumierać i żadne podlewanie nie jest w stanie go ocalić. W świecie Kaspijskich marzeń przetrwanie okazuje się udziałem wyłącznie postaci bezdusznych lub emocjonalnie zamkniętych. Reszta płonie, gnije albo wysycha,  tak jakby sama zdolność do odczuwania była wyrokiem, a gaśnięcie nadziei stanowiło jedyne możliwe zakończenie.

 

Polecam również:

Pawi krzyk: Książki i Psychoanaliza: Wyniki wyszukiwania: pawi krzyk

Księżyc i anioł: Książki i Psychoanaliza: Wyniki wyszukiwania: Księżyc i anioł

Niedzielna cisza: Książki i Psychoanaliza: Wyniki wyszukiwania: Niedzielna cisza

 

---

[1] To określenie bywa używane w literaturze i eseistyce anglosaskiej na opisanie poczucia bezsennej rozpaczy, niepokoju czy egzystencjalnego kryzysu, który najczęściej dopada człowieka w środku nocy.